روایت معتبر درباره روز شهادت امام حسن مجتبی (ع) ؛ ۲۸ صفر یا هفتم این ماه ؟
بیان اینکه شهادت امام مجتبی (ع) را در هفتم صفر است ، سند محکمی ندارد.
وقتی منابع تاریخی و حدیثی شیعه و سنی تا پایان قرن ۷ را جستجو می کنیم هیچ نویسنده شیعه یا سنی نمی یابیم که گفته باشد شهادت امام حسن (ع) در اوایل صفر یا در هفتم صفر یا حتی در اواسط این ماه بوده است. عموم مورخان و محدثان شیعه « ۲۸ صفر » یا « آخر صفر » را نقل کرده اند (۱) و مورخان اهل سنت نیز یکی از روزهای آغازین ماه ربیع را مطرح کرده اند(۲). یعقوبی نیز گرچه شیعه است اوایل ربیع را ذکر کرده است(۳).
اگر بخواهیم بین روایات مورخان سنی با روایات علمای شیعه سازگاری برقرار کنیم باید بگوییم وفات امام حسن (ع) تقریبا همزمان با سالروز وفات رسول الله ص بوده(اواخر صفر یا اوایل ربیع) بوده یا سه چهار روز دیرتر(طبق قول اهل سنت). بنابراین بسیار با اوایل ربیع نزدیک است لذا عجیب نیست که مورخان اهل سنت چند روز اشتباه کرده باشند و اوایل ربیع را مطرح کنند(۴).
بنابراین اینکه در سالهای اخیر یک جریان سازماندهی شده از منبری ها و مداحان محترم ، اصرار دارند شهادت امام مجتبی (ع) را در «هفتم صفر» وانمود کنند مبتنی بر روایت یا مستند محکمی نیست زیرا نخستین کتابی که این روز را به عنوان روز شهادت حضرت(ع) ذکر کرده کتاب «الدروس الشرعیه» نوشته «شهید اول»(قرن ۸) است(۵) که گویا در نسخه خطی آن در هنگام استنساخ (رونویسی از روی نسخه خطی) اشتباه شده و عبارت «آخر صفر» به صورت «سابع صفر» ثبت شده است. پس از آن ، کفعمی نیز – قاعدتا در اثر اعتماد به نسخه کتاب «الدروس» – همین اشتباه را نقل کرده است(۶).
وقتی تنی چند از علمای معاصر ادعا می فرمایند که « مشهور این بوده که شهادت امام مجتبی(ع) در هفتم صفر رخ داده»!! باید از آن جهت باشد که این عزیزان صرفا سرگرم مباحث فقه و اصول هستند و فرصت مراجعه به کتب حدیث و تاریخ را ندارند. از این رو از «اجماع کتب قدیمی و معتبر تاریخ و حدیث فریقین» در این موضوع ناآگاه مانده اند و به یک اشتباه در نسخه کتاب «الدروس» – که اساسا یک کتاب فقهی است –اعتماد کرده اند. دستکم برخی از این عزیزان تحت تاثیر طیفی از فضلای اطراف خود قرار دارند و در مسائل تاریخی و حدیثی ، بیش از حد به آنان اعتماد دارند که آنان نیز به نوبه خود تحت تأثیر طراحی های برخی از منبری ها و مداحان هستند که اصرار دارند در روز هفتم صفر نیز عزاداری برپا کنند.
عجیب اینست که برخی از فقهای ما گاهی «بدون مطالعه کافی» ، قاطعانه در مسائل غیرفقهی اظهارنظر می کنند حال آنکه اولا تخصص یا مطالعات کافی در این زمینه ندارند ثانیا این مباحث اولویتهایی نیست که مراجع به آن بپردازند بلکه تجدیدنظرهای احساسی و بی پایه درباره تقویم مناسبتهای دینی ، صرفا منجر به «بحث های حاشیه ای» ، «دودستگی شیعیان» و «کاسته شدن اعتماد عمومی به علما» می گردد.
پاورقی:
(۱) حسن بن موسی نوبختی (متوفای ۳۱۰هـ) فرق الشیعه ، ص۲۴ و کلینی (متوفای ۳۲۹هـ)، الکافی ، ج:۱ ، ص:۴۶۱ و شیخ مفید(متوفای ۴۱۳هـ) ، مسارّ الشیعه ، ص۴۷ و شیخ طوسی(متوفای ۴۶۰هـ) ، مصباح المتهجد، ج۲، ص: ۷۹۰ و فتال نیشابوری (مقتول در سال ۵۰۸هـ) ، روضه الواعظین و بصیره المتعظین (چاپ قدیم)، ج۱، ص: ۱۶۸ و طبرسی(متوفای ۵۴۸هـ) ، إعلام الورى بأعلام الهدى (چاپ قدیم)، ص: ۲۰۶ و همو ، تاج الموالید، ص: ۸۲ و ابن شهرآشوب(متوفای ۵۸۸هـ) ، مناقب آل أبی طالب (ع)، ج۴، ص: ۲۹ و محمدتقی شوشتری(التستری – متوفای ۱۴۱۵ق)، رساله فی تواریخ النبی و الآل، ص: ۳۳
(۲) محمد بن سعد (متوفای ۲۳۰هـ) ، الطبقات الکبرى، خامسه۱، ص:۳۵۴ و بلاذری(متوفای ۲۷۹هـ) ، أنساب الأشراف، (چاپ زکار)، ج۳، ص:۲۹۹ و طبری،تاریخ الطبری (تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم – بیروت)، ج۱۱، ص:۵۱۴ و ابن عبدالبر(متوفای ۴۶۳هـ) ، الاستیعاب، ج۱، ص:۳۸۹
(۳) تاریخ الیعقوبى(متوفای ۲۸۴هـ) ،ج۲، ص:۲۲۵
(۴) در میان مؤلفان شیعه ، علی بن عیسی اربلی(متوفای ۶۹۲هـ) در دو جای کتاب خود دو گونه سخن گفته است. وی نخست قول اهل سنت یعنی ۵ ربیع الاول را آورده ولی در صفحه بعد روایتی نقل کرده که شهادت حضرت را در ماه صفر (بدون اشاره به روز خاصی) می داند. اربلی، کشف الغمه(چاپ قدیم) ، ج۱، صص: ۵۸۴-۵۸۵
(۵) شهید اول (متوفای ۷۸۶هـ) ، الدروس الشرعیه ، ج۲ ، ص۷
(۶) کفعمی (متوفای ۹۰۵هـ) ، جنه الأمان الواقیه(مصباح الکفعمی) ، ص:
۵۱۰
منبع(با اندکی دخل و تصرف)؛
