اوس بن صامت انصاری؛ صحابی رسول خدا و واقعه ظهار
🔹 اوس بن صامت، برادر عبادة بن صامت، از انصار و شاعران صدر اسلام بود. 🔹 او در جنگ بدر، احد، خندق و سایر غزوات پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) شرکت کرد. 🔹 آیه ظهار، که در ادامه ذکر میشود، در مورد او و همسرش خوله نازل شد.
واقعه ظهار میان اوس و همسرش خوله
🔹 در تفسیر مجمعالبیان و دیگر منابع آمده است که اوس بن صامت، روزی همسر خود خوله را در حال سجده نماز دید. 🔹 پس از نماز، خواست با او نزدیکی کند، اما خوله امتناع کرد.
🔹 اوس که مردی تندخو بود، از این رفتار زن ناراحت شد و عبارت ظهار را که در دوران جاهلیت بجای طلاق و حرمت ابدی استفاده میشد، به زبان آورد و گفت:
📖 “أنتِ عَلَیَّ كَظَهْرِ أُمِّي” (تو بر من، همانند پشت مادرم هستی!)
🔹 پس از مدتی، اوس از این سخن خود پشیمان شد و از همسرش پرسید:
«گمان میکنم که تو بر من حرام شده باشی؟»
🔹 خوله پاسخ داد:
«برو از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) بپرس.»
🔹 اوس گفت:
«مرا شرم میآید که این مسئله را از حضرت بپرسم؛ تو برو و سؤال کن.»
پیشنهاد خوله به پیامبر و نزول وحی
🔹 خوله نزد پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) آمد و عرض کرد:
«یا رسولالله! هنگامی که اوس بن صامت مرا به همسری گرفت، جوان بودم و مال و ثروتی داشتم. اکنون که پیر و شکسته شدهام، او مرا ظهار کرده و از خود دور ساخته است. ما در جاهلیت این کار را موجب حرمت دائمی میدانستیم، اما از طرفی، ما از هم فرزند داریم و به یکدیگر علاقهمندیم. آیا در اسلام راهی برای آشتی وجود دارد؟»
🔹 پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند:
«خداوند تاکنون در این باره به من دستوری نداده است، و من بدون دستور الهی نمیتوانم حکم کنم. منتظر بمان تا اگر فرمانی از سوی خدا برسد، آن را اعلام کنم.»
🔹 خوله ناامیدانه بازگشت، اما هر روز با امید صدور حکم الهی نزد پیامبر میآمد و درخواست خود را مطرح میکرد. 🔹 هر بار، پیامبر همان پاسخ را تکرار میکرد، و خوله متأثر و ناراحت میشد. 🔹 در آخرین بار، خوله دست به دعا برداشت و گفت:
📖 «بار خدایا! سختی و بدبختیام را به تو شکایت میکنم. پروردگارا! دستوری بر پیامبرت فرو فرست!»
🔹 در این لحظه، حالت وحی بر پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) نازل شد، و پس از پایان وحی، حضرت به خوله فرمودند:
«همسرت را نزد من بیاور.»
🔹 اوس شرفیاب شد، و پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم)، این آیات را بر او قرائت کردند:
📖 “قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ” (مجادله، ۱)
🔹 ترجمه: 🔸 «خداوند، گفتار زنی را که درباره شوهرش با تو مجادله میکند و به خدا شکایت میبرد، شنید. خداوند گفتگوی شما را میشنود؛ همانا او شنوا و بیناست.»
📖 “الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا الَّلَاتِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ” (مجادله، ۲)
🔹 ترجمه: 🔸 «کسانی که زنان خود را ظهار میکنند، مادرانشان نیستند؛ مادران واقعی ایشان، کسانی هستند که آنان را زاییدهاند. بیگمان، اینان سخنی زشت و دروغین گفتهاند، و خداوند بخشنده و آمرزنده است.»
🔹 بر اساس آیات بعدی، پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) حکم الهی را اعلام کردند:
🔹 کسانی که ظهار کردهاند، اما پشیمان شدهاند، برای بازگشت به زندگی زناشویی، باید یکی از این کارها را انجام دهند: 1️⃣ یک بنده را آزاد کنند. 2️⃣ اگر توانایی آزاد کردن بنده ندارند، باید دو ماه متوالی روزه بگیرند. 3️⃣ اگر توانایی روزه گرفتن ندارند، باید شصت نفر فقیر را غذا دهند.
عمل به حکم الهی و بخشش پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم)
🔹 پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) از اوس بن صامت پرسیدند:
«آیا میتوانی بندهای آزاد کنی؟»
🔹 اوس گفت:
«اگر بخواهم، باید تمام اموالم را بدهم، زیرا مال من کم است و بنده گرانقیمت است.»
🔹 پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند:
«میتوانی دو ماه متوالی روزه بگیری؟»
🔹 اوس پاسخ داد:
«اگر روزی سه بار غذا نخورم، نور از چشمانم میرود؛ میترسم نابینا شوم.»
🔹 پیامبر پرسیدند:
«آیا میتوانی شصت فقیر را طعام دهی؟»
🔹 اوس گفت:
«نه، مگر آنکه شما کمک کنید.»
🔹 پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند:
«پانزده من طعام به تو کمک میکنم و برای تو دعا میکنم، تا خداوند برکت دهد و بتوانی از عهده برآیی.»
🔹 با کمک پیامبر، اوس توانست کفاره ظهار را ادا کند، و زندگی مشترک او و خوله از سر گرفته شد.
